Alahovi hriscani, Dr. Olga Zirojevic

Proces islamizacije na Balkanu je bio postepen, i obično je vodio kroz "kriptohrišćanstvo" tj. dvovjerstvo. Citajte opširnije ako klikneteovdje:

Fetva, izdata krajem 1568. godine - odnosi se na podrucje danasnje zapadne Makedonije - predvidja najstržu kaznu za one koji su samo formalno primili islam i nastavili i dalje da se pridržavaju stare religije - hrišćanstva; a to znači, pred turskim vlastima su se deklarisali kao muslimani, a nastavili da idu u crkvu, krštavaju djecu i žene se u crkvi. Imali su i dva imena; jedno hrišćansko kojim su se služili medju sobom i u porodicnom krugu, i drugo muslimansko, kojim su se dozivali na javnim mjestima i pred turskim vlastima; kao Mustafa - Nikola, Hasan - Bogdan.

Proces islamizacije domaćeg stanovništva na balkanskim i drugim prostorima Osmanskog carstva nije išao ni brzo ni jednostavno. Prolazio je kroz više etapa u kojima su novi muslimani nastojali da sačuvaju veze sa starom vjerom; najdrastičniji oblik čuvanja stare vjere bio je kriptohrišćanstvo, a još rasprostranjenija je bila nezavršena islamizacija. I dok su se u prvom slučaju tajno sledili hrišćanski propisi, u drugom su se javno čuvali stari praznici i običaji, uz korišćenje svog dotadašnjeg "neverničkog" jezika. Među njima je, medjutim, teško povući jasnu granicu. Otuda, kao da su u pravu francuski istoričari B. i L. Bennasar kada preobraćenike na islam (renegate) nazivaju Alahovim hriscanima (Les chretiens d'Allah).

Dvovjerci, vezani za početke islama, utvrdjeni su na mnogim balkanskim i drugim prostorima. Prva vest o kriptohrišćanstvu među Srbima datira iz 1568. godine; jedan srpski vojnik (delija) priznao je francuskom poslaniku na sultanovom dvoru u Jedrenu da je srpske nacije i vjere, da živi sa Turcima i pretvara se, ali da je rođenjem i srcem hrišćanin.

Dvoverje je registrovano i u Makedoniji, na Kosovu, u juznoj Srbiji, Crnoj Gori, Hercegovini, Bosni, Bugarskoj. Godine 1743. vizitator Jovan Nikolović izveštava papu da u Srbiji postoje dvije vrste katolika; oni koji javno ispovjedaju svoju vjeru i podnose sve tegobe i namete i oni koji, da bi izbjegli plaćanje danka, to čine tajno u kući pokazujući se javno kao muslimani. Njihove žene javno ispovjedaju katoličku vjeru.
Ima i rodova koji su se izdavali za muslimane, ali ih je okolina smatrala za ljarmane. U prizrenskom Podgoru "ljaromanima" su se nazivale i kuće u kojima je otac katolik, a sin musliman. I u nekadašnjem Novopazarskom sandžaku - kako svjedoči jedan dopis iz 1848. godine - bilo je kuća u kojima su dva brata "pak jedan vjeruje u Hrista, a drugi u Muhameda, jedan klanja, a drugi se krsti. U nekim kucama ima po tri brata i sva tri drze se da su Turci, a otac im je Srbin, i tako sinovi klanjaju, a otac se krsti, a kad bajram (... ) dodje, svi zajedno proslave, otac ide u crkvu, a sinovi u dzamiju... "
Odavde potiče jos jedan naziv za dvovjerstvo; kada su dva brata Vasojevica živjela u bratskoj slozi čak i onda kada se jedan od njih islamizirao "narod ih je nazvao karma - karišik, što znači mješavina vjerska". Njihovi potomci, Crnogorci i Muslimani, nazivaju se i danas Karišici.
U udaljenim planinskim krajevima čitava sela i oblasti bili su naseljeni dvovjercima; pravoslavna crkva bila je trpeljiva prema svojim "šarenima", jer je uvidjela da samo na taj način može duže da ih zadrži pod svojim uticajem.
Medjutim, pojava dvovjerstva (kriptokatolici i kriptoortodoksni) na balkanskim prostorima pominje se i šezdesetih godina dvadesetog vijeka.

Dr. Olga Zirojevic :

1398

28.04.2005

Hriscanske bogomolje

I danas, pise 1946. etnolog Sv. Tomic, Čengići u Sarajevu smatraju Pivski manastir kao svoj vakuf (zaduzbinu). A priča se da je Smail-aga Čengić, a naročito njegov sin Dedaga, često dolazio u manastir i klanjao se pred freskom, koja je, opet, navodno predstavljala Mehmed-pašu Sokolovića (strica mitropolita Savatija). Dedaga je redovno ostavljao prilog crkvi, a godišnje je davao manastiru izvesnu kolicinu žita, masla i voska.

I razvaline manastira i crkava kod Brodareva (Mili, Zastup, Kumanica, Davidovica) posećivali su, uz pravoslavne, i muslimani i prilagali vosak. Na letnjeg Svetog Arhandjela skupljalo se stanovništvo iz čitavog Srednjeg Polimlja i ostajalo tu po dva dana.

U Crnogorskoj Krajini pamti se da su se tamošnji muslimani "o Spasovu dne skupljali kod crkve Svete Petke i donosili zavjete u vuni i siru, pa su tu cio dan igrali, pjevali, veselili se i gađali u nišan". Isti autor kazuje da naši muslimani čine "denija" po pravoslavnim manastirima "kad im se što krupnije ukrade i zagubi, pak da bi bog 'obejanio' (otkrio) lupeža". Pop Vaso Vukotić iz Bara nalazio je "stare bule gdje zorom klanjaju pred crkvom".

Kada su u Kaćaničkoj klisuri otkriveni ostaci stare Crkve svetog Ilije, na ovaj praznik, ali i u druge dane, dolaze (1932) ovim ostacima ne samo hrišćani već i muslimani čak iz Stipa, Vučitrna, Prištine da im se poklone i učine priloge.
U selu Drajčiću, tvrdi I. Jastrebov, poturčenjaci su čak prisustvovali liturgiji, a na Svetog Jovana donosili su u crkvu i svijeće, od hrišćana su se razlikovali utoliko sto se ne bi prekrstili.

Zna se da je Sinan-paša Sijerčić (poginuo 1806. kod Šapca) prizidao, uz Hercegovu crkvu u Goraždu, pripratu, na grobu svoga pradjeda Radoslava.

Anonim iz 1585. tvrdi da poturice u Bosni nisu "ni kafiri ni muslimani, da sa nevjernicima idu u crkvu, a kada se spomene namaz (molitva) onda se podsmijevaju".

Dr. Olga Zirojevic :

1397

28.04.2005

Hriscanske ikone, Novi zavjet

Kada je rec o odnosu prema hriscanskim bogomoljama, treba svakako istaci da i poznate manastirske vojvode, cuvari nekih pravoslavnih manastira na Kosovu do u najnovije vreme imaju svoje ishodiste u predturskom vremenu.

U svom izvestaju iz 1600. godine bosanski biskup Baličević potanko opisuje pobožnost naroda "prema čudotvornoj slici Gospe u franjevačkoj crkvi u Olovu, gde dolaze hodočasnici ne samo katolici i pravoslavci nego i muslimani". I čudotvorna ikona Bogorodice u Čajnicu bila je, shodno vestima s kraja XIX veka, cilj hodočašća i muslimana u Bosni i Hercegovini.

Ikone su se, medjutim, čuvale i po kućama; prilikom pretresa (1939) vlasti su u sanduku, u jednoj urvičkoj (Polog) kući, našle krst i ikonu, takodje i muslimani u Prizrenskom Podgoru (Novo Selo) "treba da po kucama imaju ikone".

Primitivno izradjena ikona, koja je bila u upotrebi medju hrišćanima na selu, nađena je (1972) u zidu jedne muslimanske kuće u Velingradu (Rodopi), očigledno sakrivena od strane onih koji su primili islam formalno, a tajno nastavili da poštuju hrišćansku vjeru. I prilikom rušenja jedne stare muslimanske kuće u području Razgrada otkriven je bronzani triptih ruske izrade (s kraja XVII i poč. XVIII veka), koji se serijski proizvodio i bio predviđen za masovnu domaću upotrebu. Sačuvano je pismo jednog Silistrijca, trgovcu u Bukureštu, da mu pošalje u Silistriju veliku količinu štampanih ikona da bi ih prodavao po gradu u velikoj silistrijskoj eparhiji. Uznemiren širokom ruskom trgovinom ikonama na Balkanu veliki vezir Ali-paša Corlu naredio je (1706) da se ruski trgovci zatvore, a roba da im se oduzme i uništi. Uz objašnjenje da su narodu prodavali idole i širili idolopoklonstvo.

Podatak Pola Rikoa (Ricaut), sekretara engleskog poslanstva u Carigradu i jednog od najboljih poznavalaca Turske carevine u XVII vijeku, da se poturice "gnušaju ikona i znaka krsta" protumačena je tako da se radi o potomcima bogomila (koji su, kako se zna, mrzeli ikone i znak krsta). On dalje tvrdi da ti sektaši "koji čine čudnu mješavinu krišćanstva i muhamedanstva", koji žive kao vojnici "na krajinama Ugarske" - "a svi poturi u Bosni" pripadaju tom vjerskom učenju - čitaju Jevanđelje (the Gospel) na slovenskom jeziku iako se smatraju za muslimane. Oni se trude da čitaju i Kur'an na arapskom jeziku, da ga usklade sa Jevandjeljem.
Ima i drugih vesti o tome da su bosanski muslimani nabavljali Sveto pismo (stampano 1563), u prevodu istarskih protestanata i na cirilici.

Jevanđelje je prihvatano i od strane pripadnika pojedinih derviških redova. Tako hurufije (derviši) ne oklijevaju da se pozovu na Hrista, na Sveto pismo i na hrišćanske svece. U svom djelu Cavidan-name, Fazlullah (XIV vek) često citira Jevanđelje, a posebno dobro poznaje Jovanovo. I njegovi učenici se takođe pozivaju na Jevanđelja.